Shkup, 13 nëntor, argument.mk/ – Maksim Dimitrievski, kryetari i ZNAM-it, tashmë i njohur për retorikën e tij politike dhe paralajmërimet për vija të kuqe, vazhdon të kërcënojë me rishqyrtimin e pjesëmarrjes në Qeveri, ndërkohë që mbetet pjesë e shumicës qeverisëse. Megjithatë, paraqitja e tij e fundit nxori në pah një dimension tjetër të kundërshtimit ndaj provimit të jurisprudencës në gjuhën shqipe. Shqetësimi i tij duket se nuk kufizohet vetëm te gjuha e provimit, por shtrihet te ndryshimet që sipas tij mund të pasojnë në funksionimin gjuhësor të gjykatave. Kështu, një çështje që fillimisht u paraqit si kërkesë për barazi në arsimimin dhe kualifikimin profesional të juristëve shqiptarë, po shndërrohet në debat për pozitën e gjuhës shqipe brenda sistemit të drejtësisë, shkruan Zhurnal.
Gjykatat në shqip në Shqipëri e Kosovë
Kryetari i ZNAM-it, gjatë paraqitjes së tij më 12 nëntor në Kanal 5, deklaroi se gjykimet në gjuhën shqipe zhvillohen në Shqipëri dhe Kosovë, ndërsa në Maqedoninë e Veriut në gjuhën maqedonase. Ai paralajmëroi se lejimi i provimit të jurisprudencës në shqip mund të çojë drejt një situate ku gjyqtarët do të gjykonin në gjuhë të ndryshme. Me këtë arsyetim, Dimitrievski e zhvendosi debatin nga e drejta e kandidatëve për t’u testuar në gjuhën e tyre, te pretendimi për rrezikun e krijimit të një sistemi gjyqësor të ndarë në baza gjuhësore.
Por çfarë nënkupton juridikisht kjo deklaratë? Ligji për përdorimin e gjuhëve, i vitit 2019, tashmë e parasheh përdorimin e gjuhës shqipe në procedurat gjyqësore. Nenet 2 dhe 9 përcaktojnë detyrimet institucionale lidhur me përdorimin e gjuhëve zyrtare në procedurat para gjykatave dhe organeve të tjera kompetente. Rrjedhimisht, prania e shqipes në sistemin gjyqësor nuk është një koncept i ri që buron nga propozimi për provimin e jurisprudencës, por një çështje e rregulluar me legjislacionin në fuqi, zbatimi i plotë i të cilit vazhdon të përballet me sfida juridike dhe institucionale.
Pikërisht këtu shfaqet kundërthënia në argumentimin e Dimitrievskit. Dhënia e provimit të jurisprudencës në gjuhën shqipe nuk nënkupton automatikisht krijimin e gjykatave paralele, sikurse përdorimi i dy gjuhëve zyrtare në procedura nuk nënkupton ekzistencën e dy sistemeve të drejtësisë. Gjykatat vazhdojnë të funksionojnë brenda të njëjtit rend kushtetues, juridiksion dhe hierarki institucionale. Gjuha e procedurës dhe organizimi i pushtetit gjyqësor janë dy çështje juridikisht të dallueshme, të cilat nuk mund të barazohen përmes një interpretimi politik.
Për më tepër, retorika e tij shfaq një kundërshtim të qartë ndaj zgjerimit të përdorimit institucional të gjuhës shqipe. Dimitrievski thirret në sundimin e ligjit, por njëkohësisht e paraqet si rrezik një të drejtë gjuhësore që ka mbështetje në legjislacionin ekzistues. Kjo nuk do të thotë se çështjet e zbatimit, kostos apo efikasitetit të procedurave nuk meritojnë shqyrtim profesional. Përkundrazi, ato kërkojnë zgjidhje institucionale. Mirëpo, problemet e zbatimit të një ligji nuk mund të përdoren si argument për të mohuar vetë të drejtën që ai njeh. Prandaj, kundërshtimi i Dimitrievskit ngre dyshimin se shqetësimi i tij real lidhet më shumë me pozitën e ardhshme të shqipes në gjykata sesa me përmbajtjen e provimit të jurisprudencës.
Ku ka mbetur çështja e jurisprudencës?
Më 10 nëntor 2026, Qeveria e Maqedonisë së Veriut miratoi kërkesën për marrjen e një mendimi urgjent nga Komisioni i Venecias lidhur me modelin e propozuar për dhënien e provimit të jurisprudencës. Kjo procedurë synon vlerësimin e përputhshmërisë së propozimit me Kushtetutën, instrumentet ndërkombëtare dhe standardet evropiane. Megjithatë, vendimi qeveritar nuk përbën ende miratim përfundimtar të ligjit. Pas shqyrtimit dhe eventualisht harmonizimit të propozimit, çështja duhet të kalojë në procedurat përkatëse legjislative përpara Kuvendit.
Modeli i propozuar nga Ministria e Drejtësisë parasheh që 12 provime të pjesës teorike të mund të jepen në gjuhën shqipe, ndërsa dy provimet e pjesës praktike të zhvillohen në gjuhën maqedonase. Arsyetimi i kësaj ndarjeje lidhet me ruajtjen e një standardi të unifikuar profesional dhe me mënyrën e funksionimit të sistemit gjyqësor. Megjithatë, kjo zgjidhje nuk i ka përmbushur plotësisht kërkesat e studentëve shqiptarë, të cilët vazhdojnë të kërkojnë mundësinë e dhënies së të gjithë provimit në gjuhën amtare. Kështu, propozimi paraqet një avancim të pjesshëm, por jo zgjidhjen përfundimtare të kontestit.
Në këtë fazë, Komisioni i Venecias pritet të ofrojë vlerësim juridik, ndërsa përgjegjësia politike dhe legjislative mbetet te institucionet vendore. Duhet theksuar se mendimi i këtij organi është këshillëdhënës dhe nuk e zëvendëson përgjegjësinë e Kuvendit për të miratuar ligje në përputhje me rendin kushtetues. Prandaj, debati duhet të përqendrohet te garancitë e barazisë, siguria juridike dhe standardet profesionale, e jo te krijimi i frikës politike për ndryshime të supozuara në gjykata. Një proces i mirëfilltë reformues kërkon zgjidhje të qarta juridike, jo relativizim të të drejtave përmes interpretimeve selektive.
Kujtojmë që, deklaratat e Dimitrievskit zbulojnë se debati për jurisprudencën në shqip ka marrë përmasa që tejkalojnë vetë provimin profesional. Çështja thelbësore është nëse institucionet e Maqedonisë së Veriut janë të gatshme ta trajtojnë përdorimin e shqipes në drejtësi si pjesë të rendit juridik ekzistues dhe jo si kërcënim ndaj tij. Shteti nuk rrezikohet nga garantimi dhe zbatimi i të drejtave gjuhësore, por nga instrumentalizimi politik i tyre dhe mungesa e sigurisë juridike. Në një shtet që pretendon sundimin e ligjit, të drejtat nuk duhet të varen nga vijat e kuqe të partnerëve të koalicionit, por nga Kushtetuta dhe ligjet që vetë shteti ka miratuar. argument.mk/
