Shkup, 7 tetor argument.mk/ – Maqedonia nuk mund të presë standard evropian të jetesës përderisa mbështetet në një model ekonomik ku pagat e ulëta konsiderohen përparësi konkurruese, ndërsa rritja e të ardhurave shihet kryesisht si kosto. Për një afrim më serioz me Evropën nevojiten ndryshime në tatimin e punës, mbështetjen për kompanitë, shpenzimin e parave publike dhe kushtet në të cilat operojnë kompanitë vendase.
Të dhënat nga raporti i Bankës Botërore për rritjen dhe vendet e punës tregojnë përmasat e problemit. Gjatë dekadës së fundit, Maqedonia e Veriut e ka përmirësuar BPV-në për kokë banori në raport me mesataren e BE-së për rreth katër pikë përqindjeje, duke arritur afërsisht në 42 për qind të nivelit evropian. Shqipëria, Serbia dhe Mali i Zi gjatë së njëjtës periudhë e kanë ngushtuar hendekun për shtatë deri në dhjetë pikë përqindjeje. Vendi po përparon, por më ngadalë se disa nga fqinjët.
Kjo është thelbi i “grackës së të ardhurave të mesme”: ekonomia e ka tejkaluar nivelin më të ulët të zhvillimit, por modeli ekzistues nuk krijon mjaft kompani produktive dhe vende pune të paguara mirë për hapin e ardhshëm.
Racin tashmë e ka hapur këtë çështje në analizën “Banka Botërore i thotë Mickoskit diçka shumë më të pakëndshme se ‘rritja prej 4 për qind’”. Norma vjetore e rritjes është e rëndësishme, por nuk tregon mjaftueshëm për cilësinë e vendeve të punës, përparimin teknologjik dhe mundësinë që qytetarët ta përmirësojnë në mënyrë të qëndrueshme standardin e tyre të jetesës.
Rritja nuk mjafton nëse sistemi vazhdon të krijojë paga të ulëta
Pa reforma shtesë, Banka Botërore projekton një rritje mesatare vjetore prej rreth 2.4 për qind deri në vitin 2050. Ndryshimet gjithëpërfshirëse mund ta rrisin atë në 3.8 për qind. Diferenca, e akumuluar gjatë disa dekadave, do të nënkuptonte mundësi dukshëm të ndryshme për punësim dhe të ardhura.
Sipas gjetjeve të publikuara, me trajektoren aktuale vendi deri në mesin e shekullit do të arrinte vetëm rreth 55 për qind të të ardhurave mesatare në BE. Kjo do të thotë se edhe një gjeneratë tjetër do të jetonte me një hendek të madh krahasuar me ekonomitë evropiane drejt të cilave synojmë.
Problemi është evidentuar edhe në vlerësimet e mëparshme. Në pasqyrën pranverore të vitit 2025, Banka Botërore i veçoi produktivitetin e ulët dhe shpërndarjen joefikase të kapitalit si kufizime për rritjen afatgjatë. Investimet publike dhe konsumi e kanë nxitur ekonominë, por nuk i kanë eliminuar dobësitë e saj strukturore.
Prandaj, ndryshimi duhet të nisë edhe nga kriteret me të cilat shteti e mat suksesin ekonomik. Te subvencionet dhe lehtësimet për investime duhet të monitorohen pagat, trajnimi i punëtorëve, futja e teknologjisë dhe bashkëpunimi me furnizuesit vendorë. Numri i vendeve të hapura të punës është vetëm një pjesë e rezultatit.
Edhe pretendimi për produktivitetin e ulët kërkon një debat më serioz. Punëtori vështirë se mund të krijojë vlerë më të madhe me pajisje të vjetruara, trajnim të pamjaftueshëm dhe organizim të dobët. Përgjegjësinë për produktivitetin e ndajnë kompanitë që vendosin se ku do të investojnë dhe institucionet që përcaktojnë arsimin, infrastrukturën dhe rregullat e tregut.
Problem shtesë është potenciali i pashfrytëzuar njerëzor. Në gjetjet e raportit thuhet se pjesëmarrja e grave në tregun e punës është 19 pikë përqindjeje më e ulët se ajo e burrave, rreth 24 për qind e të rinjve as nuk punojnë dhe as nuk janë në arsim apo trajnim, ndërsa afërsisht 22 për qind e të punësuarve kanë kualifikime më të larta se ato që kërkon puna që kryejnë.
Këto të dhëna tregojnë detyra konkrete: kujdes më të qasshëm për fëmijët, lidhje më të mirë të arsimit me punësimin dhe më shumë vende pune ku përdoren njohuritë dhe aftësitë e njerëzve. Ekonomia humbet edhe kur punëtori largohet, por edhe kur qëndron në një pozitë ku aftësitë e tij nuk shfrytëzohen.
Mali i Zi ndryshoi rregullat për pagat – por reforma ka edhe koston e saj
Mali i Zi tregon se si shteti mund të ndërhyjë në mënyrën se si shpërndahet kostoja e punës. Pagat më të larta neto atje u lidhën me ndryshimin e tatimeve dhe kontributeve.
Me programin “Evropa Tani”, nga janari i vitit 2022 paga minimale neto u rrit nga 250 në 450 euro. Reforma përfshinte heqjen e kontributeve të detyrueshme shëndetësore dhe vendosjen e një pjese të patatueshme të të ardhurave. Një pjesë më e madhe e pagës bruto mbetej te punëtori, ndërsa shëndetësia financohej përmes të ardhurave të përgjithshme buxhetore.
Me “Evropa Tani 2”, në vitin 2024 kontributi pensional në barrë të punëtorit u ul nga 15 në 10 për qind, ndërsa kontributi në barrë të punëdhënësit prej 5.5 për qind u hoq. Pagat minimale neto u përcaktuan në 600 dhe 800 euro, në varësi të nivelit të kualifikimit.
Kështu, debati për pagat më të larta përfshiu edhe ndryshimin e detyrimeve që qytetarët i paguajnë shtetit. Kjo është një mësim relevant për Maqedoninë: hapësira për rritjen e të ardhurave neto varet edhe nga mënyra se si shteti e taton punën.
Por modeli malazez ka edhe kosto fiskale. Komisioni Evropian vlerësoi se ulja e kontributeve pensionale sjell humbje të të ardhurave prej rreth 2.3 për qind të BPV-së. Një pjesë e kompensimit ishte paraparë përmes ndryshimeve në TVSH dhe akciza. Me këtë, një pjesë e barrës zhvendoset nga puna drejt konsumit.
Qeveria malazeze në shtator njoftoi edhe “Modelin Euro”, me paga minimale prej 1.000 deri në 1.400 euro nga janari i vitit 2027. Këto shifra janë objektiva të paralajmëruara për një reformë të ardhshme, jo paga minimale që tashmë paguhen dhe as rezultat i konfirmuar.
Maqedonia duhet të bëjë llogaritjen e saj: sa lehtësim është i mundur për pagat e ulëta, nga cilat të ardhura do të kompensohej dhe si do të mbroheshin pensionet dhe shërbimet shëndetësore. Ulja e kontributeve pa një plan të tillë mund të krijojë një problem të ri buxhetor. Mbajtja e modelit ekzistues pa rishikim, nga ana tjetër, nuk ofron përgjigje ndaj afrimit të ngadaltë me standardin evropian.
Ndryshimi tatimor duhet të shkojë paralelisht me konkurrencë më të fortë, investime teknologjike dhe menaxhim më të mirë të parave publike. Pikërisht qeverisja ekonomike, modernizimi i kompanive dhe zhvillimi i aftësive janë ndër prioritetet e veçuara në raportin e ri.
Sipas skenarit reformues, deri në vitin 2050 mund të krijohen edhe 53.000 vende pune shtesë për njerëzit që aktualisht janë jashtë tregut të punës dhe të përmirësohen pagat dhe kushtet e punës për 196.000 të punësuar të tjerë. Këto janë përfitime të ndryshme dhe jo premtim për 250.000 vende të reja pune.
Paketa e ardhshme ekonomike duhet të tregojë sa do të përfitojë punëtori, çfarë do të investojë punëdhënësi dhe si do t’i financojë shteti detyrimet e tij. Për çdo mbështetje publike duhet të ketë rezultat të matshëm në produktivitet, paga dhe cilësinë e vendeve të punës.
Pa këto ndryshime, Maqedonia do të vazhdojë të kërkojë paga evropiane nga një sistem, përparësia e të cilit prej vitesh ka qenë fuqia punëtore e lirë.
