Shkup, 3 prill argument.mk/ – Sa rrezik paraqet për burimin Rashçe mbetja nga Jugohromi? Si të zgjidhet neglizhenca shumëvjeçare? Këtë mbrëmje në “Top Tema” debatojnë prof. Zlatko Ilijoski dhe prof. Trajçe Stafilov.
“Kromi në natyrë mund të gjendet në forma të ndryshme, forma oksiduese dhe në përbërje të ndryshme. Kryesisht forma e tij oksiduese është 3+ dhe 6+, prandaj në terminologjinë e vjetër i quajmë krom trivalent dhe gjashtëvalent. Kromi gjashtëvalent gjendet kryesisht në përbërje si kromate dhe bikromate, kripëra të acidit kromik. Forma tjetër është krom 3 klorid dhe kripëra të tjera të kromit,” shpjegoi profesori Stafilov në emisionin “Top Tema”, duke iu përgjigjur pyetjes se çfarë është kromi gjashtëvalent.
Ai shtoi se ajo për të cilën po flitet tani është pikërisht kromi gjashtëvalent, i cili në “Jugohrom” prodhohej si përbërje natrium bikromat, një substancë që përdorej shumë në atë periudhë, veçanërisht në industrinë e lëkurës. Duke qenë se aty ndodhet edhe miniera e Radushës me xehe kromi relativisht të pasur, që nga viti 1961 paralelisht me prodhimin e ferrokromit ka filluar edhe prodhimi i bikromatit. Në kuadër të fabrikës është ndërtuar edhe një njësi kimike dhe deri në vitin 1993 është prodhuar bikromati.
Në këtë proces prodhimi, që ishte kompleks, krijohej edhe material mbeturinash – e ashtuquajtura “llum kromati”, në të cilën mbetej ende krom në formë kromatesh dhe bikromatesh.
Ky llum kromati është depozituar në rrethin e “Jugohromit”, dhe më pas në një periudhë të caktuar është transferuar në deponinë e skorieve, duke u përzier me mbetjet nga prodhimi i ferrokromit. Kështu që ato nuk janë të ndara, por në deponi ndodhen rreth 300 mijë ton llum kromati, nga i cili vetëm kromi i përgjithshëm është mbi 7 mijë ton. Në formë kromatesh kjo përbën rreth 20 deri në 30 mijë ton në forma të ndryshme, si kalcium kromat, kalcium-alumin kromat dhe përbërje të ngjashme, të cilat për fat të keq janë relativisht lehtësisht të tretshme edhe nga uji i shiut.
Në pyetjen kyçe – sa është i rrezikshëm për shëndetin?
Kufijtë maksimalë të lejuar në ujërat e klasës së parë dhe të dytë (ku bën pjesë edhe lumi Vardar në atë segment) janë pesë herë më të ulëta sesa për klasat e treta dhe të katërta, dhe janë në nivelin e ujit të pijshëm. Nëse kromi në formë kromatesh depërton në akuiferin që furnizon burimin Rashçe, dhe nëse përqendrimi rritet në atë nivel (çka përbën rrezik real), atëherë ai ujë do të ndalohej për përdorim si ujë i pijshëm.
Ai theksoi se kromi 6 dhe përbërjet e tij janë shumë herë më toksike sesa kromi trivalent.
“Ato shkaktojnë sëmundje të traktit gastrointestinal dhe të shumë organeve të tjera, si dhe shfaqje të kancerit. Përbërjet e kromit 6 janë vendosur në listën e Agjencisë Ndërkombëtare për Kancer ndër substancat më të rrezikshme nga aspekti i përbërjeve kimike inorganike – pas arsenikut, kromi 6 është në krye të kësaj liste. Pra, nëse ka sasi më të mëdha dhe nëse futet në organizëm në mënyrë kronike, mund të çojë në sëmundje të rënda, të cilat në fund mund të shkaktojnë edhe kancer,” deklaroi profesori Stafilov.
